जीवनशैलीजन्य आजार : भौगोलिक दृष्टीकोनातून अभ्यास

गेल्या काही दशकांमध्ये जगातील आजारांच्या स्वरूपात मोठा बदल झाला आहे. पूर्वी संसर्गजन्य आजार हे मृत्यूचे प्रमुख कारण होते; परंतु आज असंसर्गजन्य किंवा जीवनशैलीजन्य आजार झपाट्याने वाढताना दिसत आहेत. हे आजार मुख्यतः आहार पद्धती, व्यायामाचा अभाव, ताणतणाव, शहरी जीवनशैली, प्रदूषण आणि सामाजिक-आर्थिक बदल यांच्याशी संबंधित आहेत.

World Health Organization च्या अहवालानुसार जगातील सुमारे ७४ टक्के मृत्यू असंसर्गजन्य आजारांमुळे होतात. भारतात Indian Council of Medical Research च्या अहवालानुसार मधुमेह, उच्च रक्तदाब आणि हृदयरोगांचे प्रमाण सातत्याने वाढत आहे. त्यामुळे जीवनशैलीजन्य आजारांचा भौगोलिक दृष्टीकोनातून अभ्यास करणे अत्यंत आवश्यक ठरते.

जीवनशैलीजन्य आजार म्हणजे काय?

जीवनशैली, आहार, पर्यावरण आणि वर्तन पद्धतीमुळे दीर्घकाळात निर्माण होणारे असंसर्गजन्य आजार म्हणजे जीवनशैलीजन्य आजार.

उदाहरणे :

• Diabetes Mellitus (मधुमेह)

• Hypertension (उच्च रक्तदाब)

• Coronary Artery Disease (हृदयविकार)

• Obesity (स्थूलता)

• Cancer (कर्करोग)

हे आजार सहसा दीर्घकालीन असतात आणि त्यांचा परिणाम व्यक्ती, कुटुंब आणि समाजावर मोठ्या प्रमाणात होतो.

भारतातील परिस्थिती

भारतामध्ये वेगाने होणारे नागरीकरण, बदलती आहारसंस्कृती आणि कमी होत चाललेली शारीरिक हालचाल यामुळे जीवनशैलीजन्य आजार वाढत आहेत.

• मुंबई, दिल्ली, पुणे, बेंगळुरू यांसारख्या महानगरांमध्ये मधुमेह व उच्च रक्तदाबाचे प्रमाण जास्त आहे.

• दिल्लीसारख्या शहरांमध्ये वायुप्रदूषणामुळे हृदय व श्वसनाचे विकार वाढत आहेत.

• ग्रामीण भागातही पारंपरिक श्रमप्रधान जीवनशैली कमी होत असल्याने स्थूलता आणि मधुमेह वाढताना दिसतात.

भारत सध्या संसर्गजन्य आणि असंसर्गजन्य अशा दुहेरी आजारांच्या ओझ्याला सामोरे जात आहे.

जागतिक परिस्थिती

• अमेरिकेसारख्या विकसित देशांमध्ये जंक फूड आणि बैठी जीवनशैलीमुळे स्थूलतेचे प्रमाण जास्त आहे.

• युरोपमधील वृद्ध लोकसंख्या असलेल्या देशांमध्ये दीर्घकालीन आजारांचे प्रमाण वाढले आहे.

• चीनमधील औद्योगिक भागांमध्ये प्रदूषणाशी संबंधित आरोग्य समस्या आढळतात.

यावरून जीवनशैलीजन्य आजारांचे वितरण प्रदेशानुसार बदलते हे स्पष्ट होते.

भौगोलिक दृष्टीकोन

जीवनशैलीजन्य आजारांचा प्रसार खालील घटकांवर अवलंबून असतो :

• नागरीकरणाची पातळी

• आर्थिक विकास

• पर्यावरणीय गुणवत्ता

• आहार व सांस्कृतिक पद्धती

• लोकसंख्येची वयोमर्यादा

भौगोलिक साधने जसे की नकाशे, GIS आणि स्थानिक विश्लेषण यांच्या मदतीने उच्च जोखीम क्षेत्रे ओळखता येतात आणि आरोग्य नियोजन अधिक प्रभावी करता येते.

प्रतिबंध व जनजागृती

जीवनशैलीजन्य आजार टाळता येण्यासारखे आहेत. त्यासाठी :

• संतुलित व पौष्टिक आहार

• नियमित व्यायाम

• साखर, मीठ व तेलाचे प्रमाण कमी करणे

• तंबाखू व मद्यपान टाळणे

• स्वच्छ व प्रदूषणमुक्त पर्यावरण

• प्रभावी सार्वजनिक आरोग्य कार्यक्रम

यांची अंमलबजावणी आवश्यक आहे.

निष्कर्ष

जीवनशैलीजन्य आजार हे केवळ वैद्यकीय समस्या नसून सामाजिक, पर्यावरणीय आणि भौगोलिक समस्या देखील आहेत. त्यांचा प्रसार प्रदेशनिहाय बदलतो. त्यामुळे भूगोल विषयातील विद्यार्थ्यांनी या आजारांचा स्थानिक व प्रादेशिक अभ्यास करून आरोग्यदायी व शाश्वत समाजनिर्मितीत योगदान द्यावे.

संदर्भ

1. World Health Organization (2023). Noncommunicable Diseases Fact Sheet. Geneva.

2. Indian Council of Medical Research (2022). India: Health of the Nation’s States Report. New Delhi.

3. Park, K. (2021). Preventive and Social Medicine. Banarsidas Bhanot.

4. Bamji, M.S., Krishnaswamy, K., & Brahmam, G.N.V. (2017). Textbook of Human Nutrition. Oxford & IBH.

डॉ. नामदेव व्ही.तेलोरे,

प्राध्यापक, भूगोल विभाग

राजा श्रीपतराव भगवंतराव महाविद्यालय, औंध, जि. सातारा ४१५५१०

https://orcid.org/0000-0002-2371-3543